Stwardnienie rozsiane (SM) – co to jest, objawy, leczenie i rokowania

Stwardnienie rozsiane (łac. sclerosis multiplex, SM) to jedna z najczęstszych przyczyn niepełnosprawności neurologicznej u młodych dorosłych. W Polsce z diagnozą tą żyje od 50 do 60 tysięcy osób, a każdego roku dowiaduje się o niej kolejne 2,5 tysiąca pacjentów. Kobiety zapadają na nią nawet trzykrotnie częściej niż mężczyźni, a szczyt zachorowań przypada na wiek 20-40 lat. Choć SM określano niegdyś jako wyrok, współczesna medycyna pozwala na skuteczne zahamowanie postępu choroby i prowadzenie normalnego życia. Wdrożone w Polsce programy lekowe zapewniają darmowy dostęp do innowacyjnych terapii, a najnowsze kryteria diagnostyczne znacząco przyspieszają wdrożenie leczenia. Dowiedz się, czym dokładnie jest ta choroba, jakie daje wczesne objawy i jak wyglądają najnowocześniejsze standardy medyczne z 2026 roku.

Co to jest? (Definicja)

Jakie objawy daje stwardnienie rozsiane?

Stwardnienie rozsiane jest często nazywane „chorobą o tysiącu twarzy”, ponieważ spektrum symptomów zależy ściśle od tego, w którym miejscu ośrodkowego układu nerwowego pojawiły się ogniska zapalne. Z tego powodu u każdego pacjenta przebieg i pierwsze znaki mogą być inne.

Najczęstsze objawy wczesne (pierwsze rzuty choroby)

• Pozagałkowe zapalenie nerwu wzrokowego (ON): Charakteryzuje się nagłym, zwykle jednostronnym pogorszeniem ostrości wzroku. Towarzyszy mu zaburzenie widzenia barw oraz ból oka, który nasila się przy poruszaniu gałką oczną.
• Zaburzenia czucia (parestezje): Często zgłaszane drętwienie, mrowienie rąk i nóg, pieczenie, a także nietypowa zmiana percepcji temperatury.
• Objaw Lhermitte’a: Bardzo charakterystyczne uczucie „przebicia prądem” biegnące wzdłuż kręgosłupa w dół ciała, wywoływane przez szybkie pochylenie głowy do przodu.
• Osłabienie siły mięśniowej i równowagi: Przejściowe niedowłady, uczucie „ciężkości” w kończynach, trudności z zachowaniem stabilności chodu oraz zawroty głowy.
• Przewlekłe zmęczenie (fatigue): Skrajne, przytłaczające wyczerpanie, które pojawia się bez wyraźnego powodu i jest nieadekwatne do wykonanego wysiłku.

Objawy przewlekłe i późne

W miarę postępu demielinizacji i braku włączonego leczenia pojawiają się objawy wtórne, m.in. spastyczność (bolesne, wzmożone napięcie mięśniowe), problemy z układem moczowym (nietrzymanie moczu lub trudności z opróżnieniem pęcherza) i zaparcia. Nierzadko występują również zaburzenia mowy (mowa skandowana), problemy z połykaniem oraz obniżenie funkcji poznawczych połączone z depresją lub niestabilnością emocjonalną.

Jak przebiega stwardnienie rozsiane? (Postacie choroby)

Medycyna klasyfikuje SM na trzy główne postacie kliniczne o zróżnicowanym przebiegu:

1. Postać rzutowo-remisyjna (RRMS): Diagnozowana najczęściej, bo aż u 80–85% pacjentów na początku choroby. Opiera się na występowaniu rzutów (nagłe nasilenie lub pojawienie się nowych objawów trwających powyżej 24 godzin) i remisji, czyli okresów ustąpienia tych dolegliwości – całkowitego lub częściowego.
2. Postać wtórnie postępująca (SPMS): Po około 15 latach nieleczonego RRMS dochodzi do przekształcenia choroby (u ok. 50% pacjentów). Rzuty stają się rzadsze lub znikają zupełnie, lecz narasta powolna, ciągła i nieodwracalna niepełnosprawność.
3. Postać pierwotnie postępująca (PPMS): Występuje rzadziej (10–15% przypadków) i częściej u osób po 40. roku życia. Od samego początku nie ma w niej klasycznych rzutów ani remisji. Zamiast tego pacjent doświadcza stałego pogarszania się sprawności, zwłaszcza w zakresie funkcjonowania nóg i zdolności poruszania się.

W kontekście klinicznym ważne są również terminy takie jak CIS (klinicznie izolowany zespół – pierwszy rzut nie dający jeszcze pełnej diagnozy) oraz RIS (zespół radiologicznie izolowany – gdy zmiany w rezonansie wyprzedzają pojawienie się jakichkolwiek objawów fizycznych). W środowisku naukowym często wspomina się również o tzw. tlącym się SM (Smoldering MS / PIRA), czyli powolnym niszczeniu układu nerwowego w tle, niezależnie od samych rzutów.

Rewolucja w diagnostyce: Nowe Kryteria McDonalda (2024)

Od końca 2025 r. (po publikacji w The Lancet Neurology) obowiązują zrewidowane i zmodernizowane Kryteria McDonalda 2024. Ich celem jest skrócenie drogi od pierwszych objawów (a nawet przed ich wystąpieniem) do rozpoczęcia leczenia. Najważniejsze innowacje to rezygnacja z konieczności udowodnienia rozsiania zmian w czasie (DIT) – teraz pełnoprawną diagnozę można postawić podczas pierwszej wizyty, o ile inne biomarkery na to pozwalają. Ponadto uznano nerw wzrokowy za piąty oficjalny obszar brany pod uwagę przy kwalifikacji zmian w rezonansie, a także dopuszczono szybką diagnozę i leczenie u pacjentów ze zmianami izolowanymi radiologicznie (RIS).

Leczenie stwardnienia rozsianego i refundacja (Program B.29)

Pacjenci w Polsce mogą korzystać z darmowego i wysoce nowoczesnego Programu Lekowego NFZ B.29, który gwarantuje pełną refundację leków modyfikujących przebieg choroby (DMT). W samym 2025 roku z programu korzystało blisko 23 tysiące chorych. Program oferuje dostęp do wszystkich najważniejszych leków o umiarkowanej oraz wysokiej skuteczności.

• I linia leczenia (RRMS): Pacjenci nowo zdiagnozowani mogą otrzymać m.in. interferony, octan glatirameru, ale też silne przeciwciała od razu spowalniające proces zapalny, takie jak okrelizumab, ofatumumab czy najnowszy ublituksymab (włączony od lipca 2025 r.).
• II linia oraz postacie postępujące: Udostępnia się leczenie okrelizumabem (również w rzadkiej postaci PPMS) oraz siponimodem dla postaci SPMS, a w ciężkich postaciach rzutowych – m.in. fingolimodem, natalizumabem czy kladrybiną.

W ostatnich latach znacząco ułatwiono podaż leków – m.in. refundując szybszy podskórny okrelizumab (wlew skrócony do ok. 56 minut) czy łagodząc restrykcyjne kryteria kwalifikacji do innowacyjnej kladrybiny (nie potrzeba już dwóch rzutów by ją otrzymać).

Wady systemu i wysokie koszty życia z SM

Mimo świetnego zaplecza farmakologicznego, szacunkowy roczny koszt życia z SM w Polsce to nadal od 48 000 zł do 87 000 zł z powodu wysokich obciążeń dodatkowych. Program na NFZ jest doskonały pod kątem leków celowanych (DMT), jednak pacjenci zmagają się z kryzysem rehabilitacyjnym. Limitowane skierowania na fizjoterapię (NDT, PNF) wymuszają wizyty prywatne (ok. 200–350 zł za spotkanie), a brak wsparcia systemowego w terapii zmęczenia spycha koszty opieki psychologicznej i wspomagającej w całości na chorych i fundacje charytatywne. Istnieją również biurokratyczne bariery u chorych w fazie SPMS (wtórnie postępującej).

Podsumowanie: stwardnienie rozsiane (SM)

Stwardnienie rozsiane to nieuleczalna, lecz obecnie bardzo skutecznie kontrolowana choroba przewlekła ośrodkowego układu nerwowego. Opiera się na demielinizacji włókien nerwowych, która skutkuje niezwykle różnorodnymi objawami – od zapalenia nerwu wzrokowego, przez uciążliwe parestezje (drętwienia), aż po problemy ruchowe i permanentne zmęczenie. Choroba atakuje przeważnie kobiety między 20. a 40. rokiem życia. Z najnowszych danych wynika, że dzięki programowi lekowemu NFZ B.29, polscy pacjenci zyskali bezpłatny dostęp do najnowocześniejszych terapii światowych. Co więcej, wdrożone nowe Kryteria McDonalda 2024 znacząco przyspieszyły diagnozę, eliminując zbędne opóźnienia i ratując układ nerwowy przed trwałymi szkodami. Wyzwaniem w Polsce pozostaje jednak dostępność bezpłatnej, regularnej rehabilitacji oraz wsparcie systemowe radzenia sobie ze skutkami ubocznymi oraz zmęczeniem (fatigue).

FAQ – Najczęściej zadawane pytania